آنگاه اين حركت صورت ناگهانى و بدون ترتيب پيدا مىكند . با وجود اين ، رصدهاى متأخّر گواه بر آن است كه اندازهء ميل افزايش پيدا نكرده است . و گمان ندارم كه اين گفته به رصد كردن انقلاب شتوى مربوط باشد ، بلكه انقلاب صيفى را رصد كرده و نتيجهء آن با بعضى از رصدها كه پيشتر ذكر آن گذشت مطابق درآمده است . سپس در يافتن عرض شهر راهى به‌كار برده و اتفاقا عدد نامبرده به‌دست آمده است ، و گرنه ارتفاع منقلب شتوى بايد ؟ ؟ 20 ؟ 27 ؟ 34 بوده باشد « 1 » ، و كمتر اتّفاق مىافتد كه با افزارها بتوان ثانيه‌ها را درست اندازه گرفت . با اين همه ، از گزارش رصد ابو سهل جز آنچه گفتم چيزى به ما نرسيده ، و شرف‌الدّوله پيش از آن از دنيا رفت و كار ناتمام ماند . و سپس ابو محمود حامد بن خضر خجندى ، به فرمان فخرالدّوله ، در كوه طبرك چسبيدهء به شهر رى ، دو ديوار متوازى بر خطّ نصف النّهار به فاصلهء هفت ذراع از يكديگر ساخت ، و بر روى دو ديوار طاقى زد كه در ميان آن سوراخ گردى به قطر يك وجب درآورده بود ؛ و مركز اين سوراخ را مركز سدس دايره‌اى قرار داد كه بر خطّ نصف‌النّهار ميان دو ديوار نهاده بود ؛ سطح آن سدس با تخته و روى تخته با صفحهء برنجين پوشيده شده و محيط آن به سيصد و شصت قسمت تقسيم شده بود كه هر قسمت نمايندهء ده ثانيه بود . خورشيد از اين سوراخ بر سطح نصف‌النّهار مىتابيد . و ابو محمد چنبرى به اندازهء نورى كه بر زمين مىافتاد ساخت كه مركز آن محلّ تقاطع آشكار دو قطر آن بود ؛ اين چنبر را بر محيط روشنى [ آفتاب ] مىگذاشت و ، از روى محلّ قرار گرفتن مركز آن ، فاصلهء ميان خورشيد و سمت‌الرّأس را به‌دست مىآورد . و آنچه من در اينجا مىآورم ، از روى مقالهء خود او است كه در تصحيح ميل نوشته است ( مقالة فى تصحيح الميل ) . چون انقلاب صيفى را رصد كرد ، ارتفاع آن را در نيمروز دو روز متوالى - يكى روز شنبهء پنجم جمادىالاولى از سال سيصد و هشتاد و چهار هجرى مطابق با هرمزد روز ( اوّل ) از تيرماه سال سيصد و شصت و سه يزدگردى ،

--> ( 1 ) - عبارت اين چند سطر ناقص مىنمايد .